4.0 Nowe Technologie w Instytucjach Kultury

Wystąpienie otwierające konferencję, poświęcone wizji nowoczesnej instytucji kultury w erze cyfrowej.

Współczesne muzea stoją dziś przed istotnym wyzwaniem: jak pogodzić tradycyjną misję ochrony dziedzictwa kulturowego z dynamicznie rozwijającym się światem technologii cyfrowych oraz rosnącymi oczekiwaniami odbiorców. Celem wystąpienia jest ukazanie transformacji sposobów dokumentowania, przechowywania i udostępniania zbiorów muzealnych — od tradycyjnych form ekspozycji po zaawansowane technologie cyfrowe, takie jak obrazowanie gigapikselowe, RTI, modele 3D oraz systemy informacji przestrzennej (GIS).

W analizie uwzględnione zostaną kluczowe zagadnienia związane ze standaryzacją procesów digitalizacji, podnoszeniem jakości dokumentacji wizualnej, a także rozwojem infrastruktury technicznej i kompetencji kadry muzealnej. Punktem odniesienia jest projekt „w muzeach 2.0", realizowany przez konsorcjum polskich instytucji muzealnych. Wystąpienie wpisuje się w dyskusję nad kierunkami rozwoju instytucji sektora GLAM w erze cyfrowej, wskazując na znaczenie integracji technologii, współpracy instytucjonalnej oraz otwartego dostępu do zasobów kultury.

Już od ponad dekady mobilne aplikacje są integralną częścią ekosystemu muzealnego w Polsce, wspierając zwiedzanie, edukację i komunikację z odbiorcami. W wystąpieniu zostanie przedstawiony aktualny obraz oraz najważniejsze trendy w zakresie rozwiązań mobilnych stosowanych w polskich muzeach. Analiza obejmie dominujące funkcje aplikacji, formy interakcji oraz sposoby angażowania publiczności w przestrzeni mobilnej.

Celem wystąpienia jest ukazanie, w jaki sposób technologie mobilne redefiniują kontakt z dziedzictwem kultury oraz jakie wyzwania stają dziś przed muzeami w świecie GLAM 4.0.

Wystąpienie dotyczy zmiany paradygmatu instytucji kultury — od depozytariusza zbiorów do otwartej, partycypacyjnej instytucji wiedzy. Zmiana ta dokonuje się dzisiaj nie tyle w warstwie deklaracji strategicznych, ile wewnątrz codziennych procesów organizacyjnych muzeum: w akcesji, opracowaniu, digitalizacji, udostępnianiu, edukacji, komunikacji z odbiorcą. Autonomiczni agenci cyfrowi, rozumiani jako systemy sztucznej inteligencji samodzielnie wykonujące ciągi zadań, wchodzą w te procesy obok kuratora, konserwatora, archiwisty, edukatora — zmieniając rozkład pracy, wiedzy i odpowiedzialności.

Na podstawie doświadczenia z wdrożeń zarządzania procesowego w kilkudziesięciu polskich muzeach przedstawione zostaną trzy obszary analizy: (1) procesy pracy ze zbiorami pod wpływem agentów generatywnych i multimodalnych, (2) procesy kuratorskie i edukacyjne w kontekście ryzyka homogenizacji narracji, (3) procesy kompetencji, w których pojawia się zagrożenie stopniowej utraty wiedzy dziedzinowej zespołów muzealnych nadmiernie polegających na sztucznej inteligencji. Tekst kończy szkic ramy badawczej dla polskich instytucji kultury, odnoszącej się do regulacji europejskich (EU AI Act) oraz potrzeby zachowania ludzkiej odpowiedzialności za interpretację dziedzictwa.

Od czasu użycia w czasach starożytnych określenia „sztuczna inteligencja" (intellegentia artificialis) czy też „sztuczny człowiek" (homo artificialis), aż po Fausta Goethego, w którym Wagner (uczeń Fausta) tworzy Homunculusa odznaczającego się wyjątkową inteligencją — pojęcie sztucznej inteligencji powraca systematycznie. Gdy zaś Alan Turing publikuje w 1950 r. Computing Machinery and Intelligence, a po 1980 r. pojawia się pojęcie „expert systems" — określenie to nie opuszcza już naszej rzeczywistości.

Refleksja nad tym pojęciem, pułapkami informacyjnymi, systemem pozyskiwania danych, metodami wizualizacji i fonizacji zapisów, a w końcu złożonymi systemami druku cyfrowego — jest dzisiaj szczególnie potrzebna. Muzea stanowią bezcenne stanowiska badań pułapek informacyjnych, ponieważ przechowują nie tylko „obiekty" (muzealia), lecz połączone z nimi informacje, których sposób zapisu może doprowadzić zarówno do poszerzenia naszej wiedzy, jak i głębokiej dezinformacji. SI w muzeum, a zwłaszcza w tzw. „post-muzeum", zmusza do weryfikacji zasad etyki i opracowania nowych „norm".

Współczesne muzea funkcjonują w warunkach intensywnej transformacji cyfrowej, w której technologie — od rozwiązań immersyjnych (XR) po narzędzia oparte na sztucznej inteligencji — zmieniają nie tylko praktyki wystawiennicze, lecz także sposoby wytwarzania i udostępniania wiedzy o dziedzictwie kulturowym. W dominującym dyskursie technologie cyfrowe przedstawiane są jako rozwiązania uniwersalne. Referat poddaje to założenie krytycznej analizie, proponując przesunięcie uwagi z samej obecności technologii na kwestię ich dopasowania do konkretnych funkcji muzeum oraz potrzeb zróżnicowanych grup odbiorców.

Punktem wyjścia są wyniki badań nad wpływem stanowisk multimedialnych na doświadczenie odbiorców, które pokazują, że choć obecność technologii jest oczekiwana, ich nadmiar lub niewłaściwe użycie może prowadzić do przeciążenia poznawczego oraz osłabienia kontaktu z materialnym obiektem. Analiza zostaje osadzona w perspektywie infrastrukturalnej i ekosystemowej, w której muzeum postrzegane jest jako element sieci powiązań między instytucjami kultury, środowiskiem naukowym, sektorem technologicznym i społeczeństwem.

W 1852 roku do użytku oddano tzw. kamienicę Grodzickiego. Przy Krakowskim Przedmieściu 7 powstał budynek zaprojektowany przez Henryka Marconiego i ozdobiony rzeźbami przez Konstantego Hegla wraz z absolwentami i studentami Szkoły Sztuk Pięknych. Ustawienie 14 rzeźb na attyce kamienicy wzbudziło duże zainteresowanie wśród mieszkańców Warszawy. Niestety okupacyjne lata 40. XX wieku doprowadziły do zniszczenia dekoracji rzeźbiarskiej. Odbudowany po wojnie Dom Grodzickiego nie doczekał się do dziś przywrócenia rzeźb, pomimo ponagleń Biura Odbudowy Stolicy z 1952 roku.

Obecnie dzięki skaningowi laserowemu oraz możliwościom druku 3D chcemy symbolicznie przywrócić rzeźby na potrzeby wystawy, która — mamy nadzieję — doprowadzi do przywrócenia kopii na attykę jednego z bardziej spektakularnych gmachów przy reprezentacyjnym Trakcie Królewskim.

Cyfrowa transformacja instytucji dziedzictwa kulturowego obejmuje nie tylko digitalizację ich zasobów i udostępnianie w ramach sieciowych usług informacyjnych, ale również dotarcie z ofertą do społeczeństwa za pośrednictwem nowoczesnych technologii i platform cyfrowych. Jednym z przykładów takich inicjatyw jest ruch GLAM Wiki, którego celem jest wsparcie bibliotek, galerii, archiwów i muzeów w udostępnianiu cyfrowych wersji swoich zasobów na platformie Wikimedia Commons.

Jednym z projektów Fundacji Wikimedia jest platforma Wikidata — największy na świecie społecznie rozwijany graf wiedzy, który agreguje informacje pochodzące m.in. ze wszystkich wersji językowych Wikipedii i publikuje je w postaci ustrukturyzowanych danych w modelu Linked Data. Celem referatu jest omówienie zjawiska integracji danych o instytucjach GLAM i ich zasobach z grafem wiedzy Wikidata oraz pokazanie potencjału takich inicjatyw.

Premiera ChatGPT w 2022 r. uświadomiła przedstawicielom instytucji kultury skalę postępu, jaki dokonał się w zakresie badań nad sztuczną inteligencją, zapoczątkowanych w latach 60. XX wieku. Od tego czasu pojawiło się wiele nowych narzędzi służących zarówno do tworzenia konkretnych rodzajów zasobów (tekstu, obrazu czy wideo), jak i do opracowywania różnego rodzaju dokumentów. Ich wdrożenie w bibliotekach, archiwach i muzeach może przynieść szereg korzyści, takich jak usprawnienie komunikacji i opracowania zbiorów, a także dostosowanie oferty do potrzeb określonych grup użytkowników.

Z zastosowaniem narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji wiążą się jednak także istotne ograniczenia i ryzyka — problemy etyczne i prawne, możliwość osłabienia kontroli nad generowanymi treściami oraz możliwy wpływ na kompetencje i organizację pracy zespołu. Szczególny nacisk zostanie położony na ryzyka mogące długofalowo wpływać na wizerunek instytucji kultury jako miejsc spotkania z rzetelną wiedzą i wysokiej jakości kulturą.

W wystąpieniu zostanie przedstawiony rys historyczny zmian, jakie następowały w oprogramowaniu biblioteki cyfrowej UW — od jej początków w 2007 roku po zmianę systemu i nazwy w roku 2019. Omówione zostaną powody odejścia od dLibry, na której pracował e-bUW, prace nad nowym oprogramowaniem (stworzonym we współpracy z Działem Sieci Komputerowych UW), jego wdrożenie i późniejsze utrzymanie.

Temat zostanie przedstawiony w szerszym kontekście zmian w digitalizacji w BUW. Na zakończenie poruszony zostanie temat kolejnej wersji Crispy oraz planów i podejścia do tworzenia nowej odsłony oprogramowania biblioteki cyfrowej Uniwersytetu Warszawskiego.

We współczesnym świecie sztuczna inteligencja zaczyna wpływać nie tylko na to, jak powstaje kultura, ale też jak ją odbieramy. Coraz częściej mamy do czynienia z treściami tworzonymi lub współtworzonymi przez algorytmy, a odbiorca nie jest już tylko biernym widzem — wchodzi w relację z treścią, czasem ją współtworzy. Muzea powoli odchodzą od roli instytucji przekazujących wiedzę w klasyczny sposób, a zaczynają projektować doświadczenia bardziej angażujące i dopasowane do odbiorcy.

W edukacji muzealnej ta zmiana jest szczególnie widoczna. Coraz częściej odchodzimy od jednego, uniwersalnego przekazu na rzecz działań dopasowanych do konkretnych odbiorców — ich wieku, doświadczenia czy sposobu uczenia się. Edukator przestaje być wyłącznie osobą przekazującą wiedzę — staje się kimś, kto projektuje sytuacje edukacyjne i towarzyszy odbiorcy w ich przeżywaniu.

Największa zmiana, jaką przynosi AI, nie dotyczy samych narzędzi, ale naszego myślenia o edukacji. To przesunięcie w stronę większej elastyczności, otwartości i skupienia na odbiorcy. Niezależnie od tego, jak bardzo rozwiną się technologie, w centrum nadal pozostanie człowiek i jego potrzeba rozumienia świata poprzez kontakt z kulturą.